‘Wel vrij verkeer bij arbeid, maar geen verkeersregels’

De Europese Unie moet meer oog hebben voor de sociale gevolgen van het Europese beleid. Dat vindt PvdA-Europarlementariër Agnes Jongerius. ‘Zonder Europese spelregels wordt er alleen maar een spiraal naar beneden ingezet.'

Nog veel te vaak worden werknemers die in andere Europese lidstaat aan het werk gaan, uitgebuit of via schijnconstructies ingezet. Voorzitter Juncker van de Europese Commissie stelde bij zijn aantreden afgelopen jaar dat de EU op sociaal gebied een ‘Triple A-status’ moet krijgen. De Luxemburger heeft speciale aandacht voor wat in Europees jargon ‘sociale dumping’ is gaan heten: arbeidsconstructies waarbij duurdere werknemers rücksichtslos ingeruild worden voor goedkopere collega’s uit veelal Midden- en Oost-Europese lidstaten.

PvdA-Europarlementslid Agnes Jongerius is blij met de aandacht voor de sociale gevolgen van het vrij verkeer van werknemers. Ze is er echter niet gerust op dat Juncker en verantwoordelijk Eurocommissaris Thyssen voor Werk die ‘grote woorden’ waar kunnen maken. ‘Ik laat me graag verrassen,’ zegt ze.

De voormalig voorzitter van vakcentrale FNV vindt het maar een ongelukkige formulering: ‘sociale dumping’. Jongerius: ‘Wij gebruiken die term heel makkelijk aan onze kant van de voormalige oost-westgrens. Maar je praat dan over mensen alsof het afvalzakken zijn.’ Liever heeft ze het over uitbuiting en ‘gelijk loon voor gelijk werk’. ‘Dat benoemt het beter,’ zegt ze.

De Europese Unie begon als vredesproject, maar het was ook een welvaartsproject, stelt Jongerius. Dat is steeds meer op de achtergrond geraakt, ten faveure van economische ontwikkeling. ‘In de tijd van Jacques Delors [voorzitter Europese Commissie van 1985 tot 1995, red.] was sociale verbetering nog een veel duidelijkere boodschap. Door in Europa samen te werken konden we onze economie ontwikkelen en kregen de burgers het beter. Nu zie je dat mensen Europa associëren met afbraak en verminderde bescherming. Ze zien hun baan verdwijnen of krijgen inderdaad te horen “voor jou tien anderen”. Kijk naar wat er in de bouw gebeurt, waar vroeger 200.000 mensen in loondienst werkten en nu onder aan de keten bungelen. Er zijn in de crisis heel veel fatsoenlijke bouwbedrijven failliet gegaan. Je ziet nu dat als mensen weer in de bouw aan de slag willen, zij zich als zelfstandige vestigen. Ik zeg niet dat het allemaal schijnconstructies zijn, maar de bodem is er onderuit getrokken.’

Er wordt gewezen naar de toetreding van Midden- en Oost-Europese landen als oorzaak van deze problemen. Is dat volgens u ook zo?
‘Het is één van de oorzaken. Wat de Oost-Europese werknemers laten zien is dat er op dit moment vrij verkeer is, maar dat er geen verkeersregels zijn. Dan ontstaan er ongelukken en raken mensen in de problemen. Het vrij verkeer is een grondrecht. Maar als je dan niet de sociale voorwaarden op een sluitende manier regelt, dan gaat het mis.’

Het sociaal terrein is nog grotendeels aan de lidstaten. Moet dat veranderen?
‘Je ziet dat er zonder spelregels alleen een spiraal naar beneden wordt ingezet. Dan moet je het niet gek vinden dat mensen Europa als een bedreiging zien. En we zien ook dat Europa zich onder de noemer van economisch beleid steeds meer op sociaal terrein begeeft. Dijsselbloem zegt bijvoorbeeld dat de Grieken hun pensioen moeten hervormen. Dat is sociaal beleid. Naar mijn mening hoort sociaal en economisch beleid ook één te zijn, en hoort economisch beleid niet alleen maar financieel te zijn.’

Europa kent de Detacheringsrichtlijn die regels bevat over werken in een andere EU-lidstaat.
‘Die richtlijn zegt dat wanneer een werknemer wordt uitgezonden, alleen de harde kern van arbeidsvoorwaarden uit dat land moet worden overgenomen. Dan krijg je discussie over wat die harde kern precies is en heb je een enorm concurrentievoordeel als alles wat geen harde kern is, niet hoeft te betalen. Dat zijn bijvoorbeeld kosten voor O&O-fondsen en pensioen. Dat is een gat. Er is vorig jaar in de bijbehorende handhavingsrichtlijn afgesproken dat de nationale inspectiediensten beter met elkaar moeten samenwerken. Daar is niets op tegen. Maar als je weet dat er grote gaten zitten in het breiwerk dat je controleert, dan kun je beter proberen de steken van dat breiwerk op te halen.’

Wat moet er anders aan de richtlijn?
‘Je zult het moeten hebben over het totaal aan arbeidsvoorwaarden dat betaald moet worden, niet alleen over de harde kern. En er zou gekeken moeten worden naar de coördinatie van de sociale zekerheid.’

Eurocommissaris Thyssen werkt aan een herziening van de richtlijn. Wat verwacht u?
‘Zij zegt daar mee bezig te zijn. Maar als je haar vraagt waar ze nou echt mee bezig is, dan is dat in grote mate onduidelijk. Het is interessant, want haar review moet straks onderdeel worden van een labour mobility package die volgens het werkprogramma van de Europese Commissie geagendeerd staat voor de tweede helft van dit jaar. Onze vrienden – tussen aanhalingstekens – in Groot-Brittannië verwachten dat dat pakket voorstellen gaat bevatten om arbeidsmigratie en uitkeringstoerisme aan banden te leggen. Mijn vrees is dat Thyssen straks alleen maar iets in de richting van Cameron doet en al het andere overslaat. Dan wordt aan de problemen waar gewone mensen last van hebben, niets gedaan en wordt er alleen maar gefocust op iets wat de Britten ook nationaal kunnen regelen.’

U heeft er weinig vertrouwen in dat Thyssen de maatregelen neemt die volgens u nodig zijn?
‘Ik laat me graag verrassen. Ik zie dat Juncker aan de ene kant grote woorden uit over dat Europa ook op sociaal terrein Triple A moet worden. Maar in het werkprogramma van de Commissie staan nauwelijks maatregelen. Het enige wat aangekondigd wordt is die labour mobility package. Die kan dus ook verkeerd uitpakken. Het is dus totaal onhelder hoe Juncker denkt Europa Triple A te maken. En Thyssen heeft alle steun van Juncker nodig om de lidstaten die niks willen, zoals Groot-Brittannië, een beetje in de goede richting te drukken.’

Nederland is volgend jaar voorzitter van de EU. Minister Asscher van Sociale Zaken wil het dan over de Detacheringsrichtlijn hebben. Hoe kansrijk is in dit krachtenveld de door hem gewenste aanpassing?
‘Er is nu een window of opportunity. Eerst krijgen we de Luxemburgers als voorzitter en Nicolas Schmit, de Luxemburgse collega van Asscher, is ook zeer gemotiveerd om dit onderwerp op te pakken. Na Nederland is Slowakije voorzitter, en ook daar zit een sociaaldemocratische minister dit hier wat aan wil doen. Dit is de uitgelezen kans daarvoor. Maar dan moeten ze de rest nog wel meekrijgen en zich niet alleen blindstaren op wat Cameron wil. Maar het is niet een warm mes dat makkelijk door de boter gaat.’